Als mij in het buitenland gevraagd wordt waar ik vandaan kom, zeg ik niet "Nederland", maar "Amsterdam". Ik voel me eerder Amsterdammer dan Nederlander. Tijdens mij laatste trip door Amerika sprak ik met een ouder echtpaar. De man zei dat hij "Polish" was. Mijn vermoeden dat ik met Poolse toeristen te maken had, bleek onjuist: de vader van de man was aan het begin van de vorige eeuw naar Amerika geëmigreerd. De Amish (bekend van de film 'Witness') zijn afstammelingen van Duitse mennonieten die rond 1730 naar Amerika kwamen. Zij spreken in huiselijke kring en in de kerk nog steeds Duits. Er zijn zo'n 300.000.000 Amerikaanse staatsburgers. Afgezien van een paar miljoen Indianen, Eskimo's en oorspronkelijke inwoners van de Hawaii-eilanden, zijn dat allemaal "(afstammelingen van) allochtonen". Zijn de Maori's de autochtone inwoners van Nieuw-Zeeland omdat ze daar pakweg 700 jaar eerder aankwamen dan de West-Europeanen? Mijn ouders kwamen in de dertiger jaren van Meppel naar Amsterdam. Ergens in de vijftiger jaren werd mijn vader gevraagd of hij lid wilde worden van de "Drentse Club" in Amsterdam. Hij had geen idee wat hij bij zo'n club moest doen en werd dus geen lid. Als je naar New York gaat, moet je vooral ook Chinatown bezoeken, daar wonen zoveel Chinezen bij elkaar, bij wie je zulke typisch Chinese dingen kunt bewonderen. Waar kan een (van oorsprong) nomade als een Touareg of Masai zich autochtoon voelen? Is een Russische jood die naar Israel verhuist in dat land een autochtoon of een allochtoon?

We maken ons sinds enige tijd nogal druk over de mogelijke bedreigingen van 'onze' normen en waarden door import van 'vreemde' (vooral islamitische) normen en waarden. Er wordt onderscheid gemaakt tussen autochtoon en allochtoon. 'Zij' moeten vooral integreren, waarmee dan vaak bedoeld wordt dat ze zich moeten aanpassen, dus gedragen als 'gewone' Nederlanders en hun eigen rare gewoontes en ideeën maar gauw moeten vergeten.

We hadden ooit de naam een zeer verdraagzaam volk te zijn. De joden uit andere landen waren welkom. De Hugenoten waren welkom. Andere vluchtelingen waren ook welkom. Tot er ineens een heleboel vreemdelingen tegelijk kwamen. Ze bleven hier nog wonen ook. Ze lieten hun familieleden overkomen. Ze kregen kinderen. Ze gingen niet naar de kerk, maar naar de moskee. Toen bleek dat wij niet verdraagzamer zijn dan welk ander volk ook.

Wanneer ben je autochtoon? Als je, volgens 'van Dale', behoort tot "de oorspronkelijke bewoners van een land"; volgens 'Kramers' als je "uit het land zelf afkomstig; zuiver inheems" bent. Ooit had ik een collega met een duidelijk Italiaanse familienaam. Haar Italiaanse betovergrootvader was van Italië naar Nederland gekomen. Is zij nu autochtoon of allochtoon? Is Ramses Shaffy (Russische moeder, Egyptische vader, geboren in Frankrijk) meer autochtoon dan Ayaan Hirsi Ali? Is Boris Dittrich (zoon van Tsjechoslowaakse asielzoeker) een autochtoon? (Volgens de definitie van het Centraal Bureau voor de Statistiek zijn ze alle drie allochtoon.)

Er zijn verschillen tussen joodse, christelijke, humanistische en islamitische culturen, maar ook binnen deze culturen bestaan grote verschillen: ze kennen allemaal hun 'rekkelijken' en 'preciezen'. Ze hebben allemaal hun verdraagzame en fundamentalistische vleugels. Wat hier nog wel eens 'typisch islamitisch' genoemd wordt, zou bij nadere beschouwing wel eens 'typisch Berbers' of 'typisch Turks' kunnen zijn, wat overigens nog niets zegt over het voor 'ons' of voor de Nederlandse cultuur al of niet aanvaardbaar zijn.

'Ze', vinden 'wij', moeten dus integreren. Dat betekent, zoals hiervoor al gezegd, voor veel niet-Nederlanders aanpassen aan (zo niet: overnemen van) onze joods-christelijke-humanistische normen en waarden. (Hebben wij ooit moeite gedaan ons aan te passen aan de cultuur van - toen nog - Nederlands Indië? Toen wij daar aankwamen stond daar al zo'n zevenhonderd jaar de Borobudur; ze waren dus niet echt achtergebleven.) Integratie is volgens 'Kramers' het "opnemen in een groter geheel van personen van een ander ras of andere cultuur in een samenleving". Integratie vraagt dus geen actie van 'hun', maar van 'ons'. Dat betekent niet dat wij zonder enig voorbehoud alle elementen uit andere culturen moeten accepteren. Dat betekent evenmin dat nieuwkomers (of hun kinderen) rustig achterover kunnen leunen tot wij klaar zijn met integreren. We moeten ons wel realiseren dat integratie een zeer langdurig proces is, dat niet binnen de tijd van één generatie voltooid wordt. Sinds de afschaffing van de slavernij in de VS is de integratie van de zwarten nog altijd niet voltooid.

Wat zijn essentiële elementen in het integratieproces? Nederland kent niet één cultuur. Allerlei facetten van de samenleving van Zoutelande zien er iets anders uit dan die van Amsterdam. De Nederlandse normen en waarden vormen geen statisch geheel. (In mijn jeugd was een ongehuwde moeder een schande voor de hele familie.) Veel normen en waarden zijn formeel vastgelegd in de wetgeving. Vele behoren tot het gewoonterecht. En dan is er nog een groot aantal zaken die grotere of kleinere delen van de samenleving 'normaal' of 'abnormaal' vinden. Niet zelden is een beoordeling gebaseerd op vooroordelen, een gebrek aan feitenkennis of op stereotypieën (de 'vrolijke Brabander', de 'stugge Fries', de 'luie Marokkaan').

Integratie betekent dat wij al die elementen uit andere culturen moeten accepteren die niet strijdig zijn met onze wetgeving of gewoonterecht. We hoeven het niet met alles eens te zijn, we mogen van alles afkeurenswaardig vinden. (We accepteren ook dat zeer Nederlandse Jehova's Getuigen bloedtransfusie weigeren en dat zeer Nederlandse christelijke fundamentalisten weigeren ingeënt te worden. De laatsten hebben, waarschijnlijk knarsetandend, de abortus- en euthanasiewetgeving, het homohuwelijk en de opheffing van het bordeelverbod moeten accepteren.) Anderzijds dienen allochtonen zich te onthouden van alles wat met ons recht in strijd is, al gaat het om zaken die in de oorspronkelijke cultuur de gewoonste zaak van de wereld zijn. Als ze zich hier metterdaad vestigen, Nederlands staatsburger worden en verstandig zijn (en dat zijn de meeste) zullen ze zich meester maken van allerlei eigenschappen die het functioneren in deze maatschappij vergemakkelijken, zoals de taal leren. "Ze moeten verplicht worden Nederlands te leren!" Hoezo verplicht? Er zijn in Nederland ruim een miljoen autochtone functioneel analfabeten. Ze kunnen geen formulieren invullen, geen gebruiksaanwijzingen lezen, geen brochures van postbus 51, etc. Gaan we die ook verplichten te leren lezen en schrijven? Nee, we houden het op stimuleren onder leiding van 'prinses' Laurentien.

Zo komen we op 'inburgeren'. Dit woord heeft inmiddels een betekenis gekregen die in 'van Dale' en 'Kramers' niet voorkomt. Mijn (wat oude) 'dikke van Dale' zegt: "tot burger maken, in een natie als burger, als lid opnemen". (N.B. "Wij" moeten dus wat doen.) 'Van Dale Hedendaags Nederlands' houdt het simpel op "wennen in een nieuwe woonplaats". 'Kramers' zegt:"1. tot burger maken; 2. tot burger worden; zie ook bij ingeburgerd". Bij "ingeburgerd" lezen we dan: "als burger opgenomen; zich in een nieuwe omgeving op zijn gemak voelend; in aanvankelijk vreemde kring zich thuis voelend". Omdat het hier om een niet-onbelangrijke zaak gaat, heb ik ook het 'Woordenboek der Nederlandsche Taal' erop nageslagen. om te lezen wat dat ervan zegt.

Merkwaardigerwijs komt een omschrijving uit het WNT (dat woorden en woordgebruik ontstaan na 1920 niet meer behandelt) het meest overeen met wat thans onder inburgeren wordt verstaan.

INBURGEREN, bedr. en wederk. zw. ww., gevormd naar het voorbeeld van nhd. einbürgern.
1) Bedr. - Onder de burgers, in de burgerij opnemen; gewoonlijk oneigenlijk gebezigd, t. w. met betrekking tot zaken die ergens "burgerrecht krijgen", d. i. er inheemsch, er iets gewoons worden. || Hij is begonnen ... het oud-Grieksche drama ... in te burgeren in onze Hollandsche kunst, KLOOS, N. Lit.-Gesch. 4, 245.
- Eene gewone uitdr. is Ingeburgerd zijn (in een land; bij een volk), in, onder het nationale opgenomen -, tot een bestanddeel daarvan gemaakt zijn; inheemsch geworden zijn. || Woorden ... van geheel zuiver Duitschen; oorsprong, of uit andere talen ontleend, schoon evenwel bij ons ingeburgerd, LULOFS, Gronden der Nederl. woordafleidk. 27. Wanneer deze vreemdelingen (t. w. "uitheemsche woorden") gezegd kunnen worden reeds zoo lang in ons midden verkeerd te hebben, dat zij als geheel ingeburgerd moeten worden beschouwd, BEETS, Versch. 1, 28. Zoodanige Bastaartwoorden ..., die bij ons ingeburgerd zijn, ALB. THIJM, Bastaartw. 19. Bij het uitbarsten der onlusten was zij ("de Rhetorijke") in Holland reeds ingeburgerd, FRUIN, Tien. J. 286.
- Van personen wordt deze uitdr. nu gebezigd om uit te drukken dat iemand in eene plaats waar hij is komen wonen, thuis is geraakt. || Hij kon zich aanvankelijk naar de eigenaardigheden van dat kleine plaatsje niet schikken, maar hij is er nu al heelemaal ingeburgerd.
2) Wederk. - Zich (ergens) inburgeren. Zich (ergens) onder de burgers, de inwoners vestigen, doch meer bepaald opgevat als: zich aan de burgerij van de plaats, het land enz. zijner nieuwe vestiging assimileeren, zoodat men er voor anderen, en voor zijn eigen gevoel, geen vreemde meer is. || Eerst was hem in zijn nieuwe woonplaats alles even vreemd, maar nu heeft hij zich al heelemaal ingeburgerd.

Dus: "Zich (ergens) inburgeren. Zich (ergens) onder de burgers, de inwoners vestigen, doch meer bepaald opgevat als: zich aan de burgerij van de plaats, het land enz. zijner nieuwe vestiging assimileeren, zoodat men er voor anderen, en voor zijn eigen gevoel, geen vreemde meer is. || Eerst was hem in zijn nieuwe woonplaats alles even vreemd, maar nu heeft hij zich al heelemaal ingeburgerd."

Dat 'assimileren' zal velen aanspreken. Het betekent immers "zich aanpassen": aan de slag allochtonen! Echter het betekent ook "in zich opnemen": aan de slag autochtonen!

Wat de regering onder inburgeren verstaat kan worden afgeleid uit de tekst van het tweede lid van artikel 4 van de Wet inburgering nieuwkomers:
a. het actief en passief leren beheersen van de Nederlandse taal; b. kennis verkrijgen van de Nederlandse samenleving en arbeidsmarkt; c. kennis, inzicht en vaardigheden verwerven met het oog op verdere scholing of toegang tot de arbeidsmarkt.

Er wordt dus actie gevraagd van de nieuwkomers. De (gemeentelijke) overheid zorgt ervoor dat zij gelegenheid krijgen Nederlands te leren en andere kennis te verkrijgen. Dit is natuurlijk allemaal van groot belang, maar minstens zo belangrijk is dat 'gewone Nederlanders' hun bijdrage leveren. Zij immers moeten, als samenleving, de nieuwkomers "in zich opnemen". Dat betekent op zijn minst dat wij ook enige moeite moeten doen. We moeten dan wel wat meer doen dan de Turkse pizza en de koeskoes in onze menu's integreren. We moeten niet beginnen met het roepen van "Dat doen we hier niet zo!" of "Dat is toch niet normaal!" We mogen niet verwachten dat inburgeren een kwestie is van even iets uit hoofd leren. (Er zijn ook aardig wat Nederlandse emigranten teruggekeerd uit landen als Australië en Canada, niet zo heel erg anders dan Nederland, omdat ze daar niet konden wennen.) We mogen niet verwachten dat inburgeren binnen één generatie voltooid is: een derde-generatie-allochtoon kan één tweede-generatie-ouder hebben en één ouder die rechtstreeks uit het moederland komt, plus nog wat eerste-generatie-grootouders. Van allemaal leert hij wat! Dat moet hij integreren met wat hij wat op school en van vriendjes leert. Ga er maar even aan staan!

Natuurlijk mogen we het betreuren dat onder veel (islamitische) allochtonen een wat ander vrouwbeeld leeft dan onder ons (al zou ik niet graag alle autochtone mannen de kost geven die ook een wat gedateerd vrouwbeeld hebben). Natuurlijk moeten we niet accepteren dat allochtone jongeren uiting geven aan homofobie en antisemitisme. Evenmin moeten we accepteren dat zgn. kutmarokkanen verzorgingstehuizen, stations of een hele buurt onveilig maken, maar we mogen niet een hele bevolkingsgroep be- en veroordelen op basis van de gedragingen van een kleine groep. Dan komen we dicht in de buurt van discriminatie. We mogen ons wel eens wat meer verdiepen in de cultuur van de nieuwkomers. Misschien kunnen we daar zelfs nog wat van leren. Al zo'n kleine duizend jaar geleden hebben we onze toch wat onhandige Romeinse cijfers vervangen door Arabische.

We moeten ons in ieder geval realiseren dat de meeste allochtonen inmiddels Nederlandse staatsburgers zijn. Dat betekent dat zij dezelfde rechten en plichten hebben als autochtonen. Een islamitische school is niet vreemder dan een protestants-christelijke of rooms-katholieke. 'We' winden ons op over verplichte hoofddoekjes, maar we vinden het heel normaal (sterker nog: "het hoort zo") dat een bankemployé verplicht wordt tot het dragen van een colbert en stropdas. 'We' maken bezwaar tegen de bouw van een moskee, maar 33.000 mensen bezochten destijds de nieuwe mormoonse tempel in Zoetermeer tijdens de open dagen. Nu komen ze er niet meer in want de tempel is alleen toegankelijk voor mormonen. Bij de maatschappelijke opvattingen van de mormonen zijn nogal wat vraagtekens te plaatsen, bijv. over de positie van de vrouw; pas in 1978 werden zwarten toegelaten tot het priesterambt.

Intussen worden bepaalde wijken in onze grote steden gekenmerkt door concentratie van allochtonen. In vier Amsterdamse stadsdelen maken ze al meer dan 50% van de bevolking uit: Zuidoost (69,%), Bos en Lommer (64%), Zeeburg (56%) en De Baarsjes (52%). Hier wonen ook veel mensen die behoren tot de groep met de laagste inkomens. Dat is allemaal niet zo vreemd: door de eeuwen zijn kansarmen, allochtoon en autochtoon, naar de grote steden getrokken. Ga maar eens kijken in New Delhi, Rio de Janeiro of Manilla.

Hier en daar is herspreiding, waarschijnlijk door marktwerking, al 'sluipend' aan de gang. In buurtcombinatie 'De Oude Pijp', in mijn jeugd een arme buurt (wij spraken van een 'achterbuurt') behoort maar 25% tot de allochtonen, ver onder het stedelijk Amsterdams gemiddelde; ruim dus ook onder het gemiddelde van het stadsdeel Zuideramstel, dat het laagste aantal allochtonen kent (33%). De Pijp is al bijna een yuppenbuurt geworden. De allochtone en/of kansarme bewoners kunnen hun heil zoeken in één van de stadsdelen waar ze toch al oververtegenwoordigd zijn, maar waar ze de huur misschien nog wel kunnen betalen. Het gemeentelijk beleid is er nu echter op gericht veel sociale-huurwoningen te vervangen door veel duurdere (koop)woningen. Zal dat bijdragen aan integratie?

Momenteel bestaat nog geen 10% van de Nederlandse bevolking uit allochtonen van niet-westerse afkomst. Moeten we daar een bedreiging van onze cultuur in zien? Laten we eerst maar eens integreren.

"Forgive him, for he believes that the customs of his tribe are the laws of nature!"
(Vergeef hem, want hij gelooft dat de gewoonten van zijn stam natuurwetten zijn!)
George Bernhard Shaw